Kır İsmail – Çukurova Bozlağı

Kır İsmail, İsmail Tabak veya İsmail Güngör, bugün Adana’nın Karataş ilçesine bağlı olan Tabaklar köyünde yaşadı. Cura ırızvasıyla çalıp söylediği türkülerle tanındı. İsmine ilk olarak Béla Bartók’un Çukurova yöresi derlemelerinde rastlıyoruz. Bartók, aslında diyar diyar dolaşan âşıkların icra ettiği müziğin “saf” kalmayacağını düşündüğünden âşıklardan kayıt yapmak istemiyordu. Kır İsmail’i de âşık sanmış (Kır İsmail âşık değildir. A. A. Saygun’dan Ahmet Yürür’ün aktardığına göre, Kır İsmail askerlik ve çocuklarını nüfusa kaydettirmek haricinde köyünden çıkmamış, Adana’yı dahi görmemiştir), ancak yine de çalıp söylediği iki türküyü fonografla kaydetmiştir. Bu tarihte Kır İsmail 51 yaşında olduğunu söylemiştir. Dolayısıyla Kır İsmail’in 1881 yılında doğduğu söylenebilir.

Kır İsmail’in ismine ikinci kez, Adana Halkevi tarafından düzenlenen “Karacaoğlan Gecesi”nin program broşüründe rastlıyoruz. Bu broşüre göre “Kır İsmail ve arkadaşları” sahneye çıkıp davetlilere çeşitli Karacaoğlan türküleri söylüyorlar. Burada, “Kır İsmail ve arkadaşları” tabiri üzerinde biraz durmak istiyorum. Kır İsmail’in bu şekilde anons edilmiş olması, bana Kır İsmail’in sadece türküyü okuduğunu, sazı ise bir, hatta birkaç başka kişinin çaldığını düşündürüyor. Broşürde bu konuda başka hiçbir bilgi verilmediğinden bu konunun şimdilik muallakta kaldığını söyleyebilirim.

Kır İsmail bundan sonra da çeşitli araştırmalara malzeme sağlar. Bunlardan başlıcaları, Ankara Devlet Konservatuvarı Folklor Heyeti’ne verdiği türküler (bunlardan sadece “Menevşe Buldum Derede” dizesiyle başlayan türkü notaya alınmıştır), Kurt Reinhard’ın Türk halk müziği hakkındaki araştırmasında okuduğu türküler ve Wolfram Eberhard’ın türkülü hikaye derlemelerinde anlattığı hikayelerdir. Bu çalışmalar 40′lı ve 60′lı yıllar arasında yapılmıştır.

Kır İsmail 1972 yılında vefat etti. Ancak söylediği türküler üzerine halen çalışmalar yapılıyor. Düziçili âşıklar hakkındaki en yeni eseri yazmış olan Bekir İşlek, “Tekeden Teleme Çalmak” adlı kitabının girişinde Ruhi Su’nun da bazı türküleri Kır İsmail tavrında çalıp söylediğini belirtiyor.

Bekir İşlek ve Düziçi’ne gelince, sözü sunduğum bu kayda getirmek istiyorum. Bu kaydı aktardığım duzicililerdernegi.com adresinde başka plak kayıtları da var. Her ne kadar sitede belirtilmese de, bu temizlikte ve yüksek kalitede yapılmış kayıtların, bu işle çok ilgilenen biri tarafından yapılmış olacağı düşüncesinden yola çıkarak, kayda Bekir İşlek sayesinde ulaştığımız söylenebilir.

Kayıtta, Kır İsmail bir “Çukurova bozlağı” okuyor. Bozlağın sözlerine bakılınca, Kır İsmail’in âşık olmadığı anlaşılıyor: Dörtlüklerin kafiyeleri birbirine uymuyor ve mahlas yok.

Bozlağın sözleri:

-1-

ahey,

Havayı da deli göñül havayı

Alıcı guşları da yüksek yapar yuvayı

ahey,

Türkmen gızı da gatarlamış mayayı, mayayı

Çekip gider de yaylasına bir gelin, bir gelin, bir  gelin ey

-2-

ahey,

Yörü dilber de yörü de yolundan kalma

Her yüze güleni de dost olur sanma

ahey,

Ölümden gorhup da sen geri durma, sen geri durma

Yiğidin alnına yazılan gelir, uy gelir, vay gelir ey

-3-

ahey,

Yine bulanıyor da yüzü havanın

Yükseğinde şahan döner yuvanın

ahey,

Alnı dop zülüflü de gelin sevenin, sevenin

Acep dünyasına doydum der m’ola, sunam oy oy, dertlim oy oy

Kır İsmail – Çukurova Bozlağı

Not: Kır İsmail, yazının başında geçtiği gibi Karataş’ta değil Osmaniye’nin Düziçi ilçesi Tabaklar köyünde yaşamıştır. Hatamı düzelten iki ziyaretçiye de teşekkürlerimi sunarım.

Ahmet E. Uysal’ın anlatımıyla Türk halk müziği

Folklorist Ahmet Edip Uysal’ın 1966′da yurtdışında hazırlayıp sunduğu, Türk halk müziğinden örnekler verdiği açıklamalı bir program. Programı internet üzerinden dinlemek için buraya, indirmek için buraya tıklayın. Program dili İngilizcedir.

A radio programme prepared by folklorist Ahmet Edip Uysal in 1966. Folk songs from almost all regions of Turkey are played and explained. Click here to stream, or click here to download. The programme is prepared in English.

Programda çalınan türküler/Songs played in the programme:

Kara koyun havası

Meyle uzun hava

Baş bar

Davul – zurna oyun havası

Âşık havası

Guguk boğazı

Bozlak

Avşar bozlağı ve zeybeği

Sökün ayı geldi

Silifke Keremi

Varın söylen Urfani’ye

Yayla yolları

Köroğlu

Genç Osman

Menevşesi tutam tutam

Zeybek

Tılı Murat – Kara Koçun Boynuzu

Tılı Murat, Afyonlu bir kahveci. Kendisi de kahvesinin müdavimleri de çalıp söyleyen kişiler. Bundan dolayı Tılı Murat’tan birçok derleme yapılmış. Martti Räsänen tarafından ağız araştırmaları için, İstanbul Belediye Konservatuvarı tarafından da halk müziği araştırmaları için, kendisinden türküler yazılmış ve plağa kaydedilmiş. Bu kayıt da İstanbul Belediye Konservatuvarı’nın yaptığı kayıtlardan biri. Tılı Murat’ın curasıyla çalıp seslendirdiği türkünün ilk iki kıtası TRT repertuvarında mevcut. Bilinmeyen bir sebepten dolayı, 3. kıtası repertuvara alınmamış. Sözlerin tamamını aşağıya alıyorum.

-1-

Kara da koçun boynuzu da, vay

Tura da saçın, gülüm/aman, kunduzu da, vay

Gidi de güzelin kızı da, vay

Doğdu da şafak, şafak yıldızı da, vay

-2-

Kara da koç meler gelir de, vay

Bağrımı deler gelir de, vay

Yalınız yatanların da, vay

Aklına/Zihnine neler gelir de, vay

nakarat:

Aman da aman ey, çarşıdan da, vay

Üşkür alıver komşudan

Irak da değil efem, karşıdan

-3-

Dağın başında (aman) tencere de, vay

Tadından eridi de incire de, vay

Bugün de herif (bizi) duyarsa

Verir de bizi, bizi/aman, zincire de, vay

nakarat:

Hadi de hadi gülüm, kravatı

Sevelim takalım kravatı

Mahallî kelimeler: Tura – Kadınların başlarına taktıkları küçük altın dizisi; Kunduz – Büklüm; Üşkür – Mest içine dikilen astar.

Tılı Murat – Kara Koçun Boynuzu

Tılı Murat

İstanbul Belediye Konservatuvarı Derleme Heyeti